Proloog De Vastgoedfraude

Het is vier uur ’s middags op vrijdag 18 mei 2007 als twee mannen van in de vijftig plaatsnemen in een sober ingerichte, beige vergaderzaal van het Mövenpickhotel in Den Bosch. Jan van V. en Rob L. zijn grote namen in de Nederlandse vastgoedwereld. De eerste is voormalig directeur vastgoedontwikkeling van Bouwfonds en nu zelfstandig ondernemer in Hoofddorp. De ander is directeur vastgoed van Philips Pensioenfonds en woonachtig in Vught.

Ze treffen elkaar de laatste tijd regelmatig in deze vestiging van de Zwitserse hotelketen. Dat is het Openbaar Ministerie (OM) ook opgevallen. Het duo staat onder verdenking van niet-ambtelijke omkoping en oplichting. Om te kunnen vaststellen wat Van V. en L. bespreken buiten de muren van hun kantoren, hebben technici voor het OM microfoons en fotocamera’s aangebracht in de ’s-Hertogenboschzaal, waar de heren elkaar vriendschappelijk begroeten. Van V. doet de deur van het vergaderzaaltje op slot.

Lees ook: Rabo en Philips ramen schade vastgoedfraude op kwart miljard

Alle opnamen in hotels en talloze telefoontaps die justitie heeft gemaakt, zijn letterlijk uitgeschreven en zitten in het vertrouwelijke strafdossier.

Jan van V.: ‘Rob, dan heb ik op mijn lijstje nog staan: geld. Als jij poen moet, geef je een brul, hè?’

Rob L.: ‘Ja, dan geef ik een brul. Dat andere in september en december dat waren kleine bedragen maar dat hoor je wel… Maar op dit moment, ik wacht even af welke kant het op gaat.’ (...)

Jan: ‘Dat is safe, hè, dat we dat jou geven. Ze gaan toch niet bij jou thuis opeens graven? Rob, ik heb hier vijftien… ’

Op de geluidsband is het geknisper van verse bankbiljetten te horen. Biljetten van vijfhonderd euro. L. heeft liever kleinere coupures maar dat is Van V. niet gelukt. Het OM vermoedt dat L. betaald wordt, omdat hij met Van V. ongeoorloofde afspraken maakt over de verkoop van vastgoed van het Philips Pensioenfonds. Daar is een deel van de pensioenpremies van 130.000 Philipsmedewerkers in belegd. Van V. is volgens de verdenking al sinds halverwege de jaren negentig het brein achter dergelijke criminele activiteiten. Eerst laat hij zich als directeur van projectontwikkelaar Bouwfonds betalingen van steekpenningen welgevallen. Na zijn vertrek bij Bouwfonds strooit hij zelf met miljoenen om andere vastgoeddirecteuren te bewegen tot illegale handelingen.

Als een schim in de nacht opereert Van V. in de ondoorzichtige vastgoedwereld waar miljarden rondgaan en prijzen op onduidelijke wijze tot stand komen. In een zorgvuldige gecreëerde schaduwwereld weet hij vrijwel onopgemerkt van heel klein naar zeer groot te groeien. Van V. geeft zichzelf niet bloot naar de buitenwereld. Als bij een wajongpop geeft slechts zijn silhouet een indicatie van zijn ware uiterlijk en karakter. Van V. is de regisseur op de achtergrond en zorgt met zijn oom Nico Vijsma voor een duidelijke taakverdeling in hun wajongspel.

Met een organisatie van vele tientallen medeplichtigen in wisselende samenstelling weet Van V. miljoenen over te houden aan vastgoedtransacties, waardoor ontwikkelaars en pensioenfondsen zich benadeeld voelen. Het geld wordt via listige constructies met besloten vennootschappen weggesluisd en verborgen gehouden voor later, is de verdenking. Van V. en zijn oom zijn gul en maken hun handlangers vermogend. ‘Als ik geld moet betalen, dan betaal ik graag’, zegt Van V. in een afgeluisterd gesprek. Maar hij vergeet zichzelf en oom Nico, die een curieuze maar belangrijke rol speelt, zeker niet.

De smeergeldbedragen hebben voor het Nederlandse bedrijfsleven een ongekende omvang. Als Van V. in cash zou willen uitbetalen wat pensioenfondsdirecteuren Rob L. en zijn voorganger Will F. overhouden aan hun afspraken, had hij vijftigduizend biljetten van vijfhonderd euro moeten meenemen. Om dat gesleep te vermijden zijn administratieve constructies opgesteld voor de betaling van de bijna dertig miljoen euro die de twee pensioenfondsdirecteuren in het vooruitzicht zijn gesteld.

Vastgoedprojecten vergen vaak een lange adem en veel geduld. Dat geldt ook voor illegale opbrengsten uit vastgoed. Net zoals Van V. zelf moet wachten tot na zijn vertrek bij Bouwfonds voordat afgeroomd geld zijn richting op komt, laat hij anderen wachten tot na hun pensionering voordat ze de bulk van hun tegoeden kunnen opnemen. Anders lopen ze in de gaten. Van V. drukt de heren op het hart voorzichtig te zijn  ‘Ik ben van de school een gewaarschuwd man telt voor twee,’ zegt hij op een telefoontap.

Het onderzoek van OM wordt in het grootste geheim uitgevoerd door de FIOD-ECD, de recherche van de Belastingdienst. Die richt zich de laatste decennia vooral op fraudebestrijding. Een zaak van deze omvang hebben ze niet eerder aan de hand gehad. De omvang van de fraude, die in de honderden miljoenen euro’s loopt, is ongekend. De listigheid en het raffinement waarmee de verdachten te werk gaan, vereist zeer intensief speurwerk. Het OM gaat met het observeren van de verdachten tot het randje van zijn bevoegdheid. Het resultaat van het afluisteren en fotograferen is dat het publiek kan meetellen als de fraudeverdachten hun buit verdelen. De opsporingsambtenaren kijken mee als de verdachten aantekeningen en boodschappenlijstjes maken voor hun fraudeplannen.

De vastgoedfraude – of de Klimop-zaak zoals justitie hem noemt - krijgt bekendheid als op 13 november 2007 een leger opsporingsambtenaren op meer dan vijftig adressen in Nederland en in het buitenland invallen doet. De omvang en duur van de fraude komt daarna stukje bij beetje aan het licht door publicaties in de pers, voornamelijk in Het Financieele Dagblad en de Volkskrant. Het beeld dat het Nederlandse publiek krijgt van de oplichting, de malversaties en omkoping is eerst nog gefragmenteerd. De fraudezaak is behalve ingewikkeld en technisch vooral ook moeilijk te bevatten. Hoe is het mogelijk dat een paar uitgekookte zakenmannen, allen met verantwoordelijke functies bij bedrijven, onder de ogen van hun collega’s en meerderen, overheidsinstanties en benadeelde bedrijven zich zo ongehoord kunnen verrijken? De brutaliteit, de hebberigheid en de gewetenloosheid van de verdachten is schokkend. Hoe is het mogelijk dat ze kunnen pronken met dure auto’s, huizen, zeilboten en plezierreisjes zonder dat ze in de gaten lopen?

Een verklaring is dat deze fraudezaak geen precedent heeft. De Nederlandse samenleving en het bedrijfsleven hebben er ondanks voldoende signalen en eerdere schandalen geen rekening mee gehouden dat zoiets kan gebeuren. Omkoping en vriendjespolitiek komt in Italië, België en de Antillen voor maar toch niet in Nederland? Het verslepen van koffers contant geld is toch voorbehouden aan de onderwereld? De zaak heeft met smeergeld, machtmisbruik, minachting voor autoriteiten en psychologische intimidatie alle eigenschappen van een klassieke maffiafilm. Maar wel een die in het hier en nu speelt. Het is de keiharde realiteit in het land waar zoveel wordt gesproken over moraal en normen en waarden. Hier heerst een graaicultuur die bedrijven en overheden niet hebben willen en kunnen uitroeien. Dit is niet alleen een verhaal over hebzucht en vermoedelijke misdaad in de top van het bedrijfsleven. Dit is ook een verhaal over incompetente bedrijven, bestuurders en toezichthouders en hun ego’s.

Deze vastgoedfraude is geen geïsoleerd geval. De zaak blijkt een symptoom van een hardnekkige voor-wat-hoort-wat-cultuur in de vastgoedwereld. Een cultuur waar privé- en zakelijke belangen ongeoorloofd vermengd zijn. Een groot grijs gebied waarin mensen denken dat binnen de marges van de wet en de gedragsregels van bedrijven veel mogelijk is. De beloningen voor oneerlijk gedrag vallen in de deals van tientallen miljoenen euro’s nauwelijks op. De illegale opbrengsten zijn zo groot dat het ook geen bezwaar is om handlangers mee te laten snoepen.

Jan: ‘Ik gun het hem ook.’
Rob: ‘Ik gun het Alexander ook. Het is natuurlijk niet zo dat als wij tien, twaalf miljoen de man beuren dat hij vijf miljoen krijgt, zo werkt dat niet, want hij doet er weinig aan.’
Jan: ‘Maar Rob, misschien gaat hij voor een miljoen zijn vinger opsteken.’ (...) Als wij ieder tien, twaalf harken dan maakt het toch niet uit of we ieder vijf ton lappen om hem een miljoen te geven.’
Rob: ‘Nee, helemaal niet.’ (...)  Al die cowboys die geld willen...’

Dit is een boek over een bovenwereld van vastgoedmannen. Nette heren die door een enorme honger naar geldelijk gewin afglijden naar onderwereldpraktijken. Vertrouwelijke documenten, afgeluisterde gesprekken, verhoren van verdachten, gesprekken met betrokkenen en reconstructies van gebeurtenissen geven een gedetailleerd beeld van hoe de verdachten te werk gingen. Gedetailleerder dan het OM noodzakelijk acht. Vaak is het schokkend, regelmatig is het ook hilarisch. Niets menselijks is de verdachten vreemd, hoe superieur ze zich ook wanen. De veelzeggende details over hun handelingen vormen de ingrediënten van een waargebeurde thriller.

De tientallen verdachten zullen nog even moeten wachten op hun berechting. De eerste rechtszaak begint kort na het verschijnen van dit boek november 2009. Dan komen de directeuren van het bouwbedrijf W. M. voor de rechter. Het OM zet dan de toon voor de latere processen komende jaren tegen de andere verdachten. Het zal blijken dat W. en M. eerst het complot zijn ingesleurd en daarna willens en wetens hebben meegewerkt. Dat patroon zal te zien zijn bij meer verdachten. Het is een kenmerk van georganiseerde misdaad, dat betrokkenen zich eerst verzetten, maar uiteindelijk niet meer kunnen uitstappen. Kennelijk kunnen veel mensen geen weerstand bieden aan zoveel geld en zoveel zakelijk succes in ruil voor wat hand- en spandiensten. Intimidatie en psychologische oorlogsvoering helpen de twijfelaars over de streep.

Dit is geen incident, meent het Openbaar Ministerie als de contouren van de zaak in 2007 helder worden. Ferm overheidsingrijpen moet de ondoorzichtige cultuur van gunnen en giften in de vastgoedwereld doorbreken, meent de top van justitie als in het diepste geheim de ‘actiedag’ voor 13 november 2007 wordt voorbereid. Het is de grootste operatie ooit tegen fraude. Alle verloven worden ingetrokken.