Poolse vrouwen weten van wanten

Een vrouwelijke premier, een vrouwelijke president-directeur van de centrale bank, een vrouwelijke minister van financiën - Polen heeft het allemaal al gezien.

Gemeten naar het aantal vrouwen in de top van bedrijven, universiteiten en de politiek scoort het als conservatief te boek staande land inmiddels beter dan het ogenschijnlijk progressievere Nederland. Zo geldt een bank als ING in Nederland als mannenbolwerk, maar wordt in Polen de dochteronderneming sinds een maand gerund door vrouwen.

Malgorzata Kolakowska wacht nog op formele toestemming van de financiële toezichthouder om het roer van ING Bank Slaski over te nemen. Twee weken geleden kreeg ook de grootste commerciële bank van het land, Pekao SA, een vrouwelijke ceo in de persoon van Alicja Kornasiewicz.

Glazen plafond

'In Polen is het glazen plafond dunner', zegt Anna Fornalczyk, sinds afgelopen voorjaar voorzitter van de raad van commissarissen van de Poolse ING Bank.

Niet dat de onzichtbare carrière-barrière voor vrouwen in Polen niet bestaat, haast zij zich te zeggen. 'Maar in West-Europa is het erger en in de Verenigde Staten nog erger. Ik heb vaak meegemaakt dat Amerikanen zich bewonderend uitlieten over het aantal vrouwen die bij ons actief zijn in hoge functies.'

Ook in andere voormalige Oostbloklanden is het percentage vrouwen in hoge functies gemiddeld hoger dan in West-Europa. Dat is deels een erfenis uit het communistische verleden. Het communisme ging uit van absolute gelijkheid van man en vrouw, een dogma dat werd verbeeld door de vrouw op de trekker. Vrouwen kregen gelijke opleidingskansen, waardoor jonge Poolse vrouwen tegenwoordig gemiddeld hoger opgeleid zijn dan mannen. Mede daardoor kijkt niemand in Oost-Europa op van een 'tractorchauffeuse' in een hoge functie.

Nieuwe kansen

Maar volgens Fornalczyk was de val van het communisme minstens even belangrijk voor de emancipatie als het communisme zelf. 'De wereld veranderde. De oude zekerheden, een baan voor het leven bij een bedrijf, vielen in een klap weg. Daarvoor in de plaats kwamen nieuwe kansen.'

Vrouwen waren volgens haar beter tegen die situatie opgewassen dan mannen. 'Vrouwen moesten het gezin onderhouden. De kinderen moesten te eten hebben. Vandaar dat vrouwen op grote schaal kleine bedrijfjes opzetten, handel dreven en winkels openden.'

Die ontwikkeling wordt weerspiegeld in recente cijfers van het Warschause Centrum voor Economische Informatie. Uit een enquête onder 209.000 bedrijven bleek een of de drie respondenten minstens één vrouw als directeur of directielid te hebben.

Stress

Volgens Fornalczyk ontkracht deze opmars van de Poolse vrouwen een nog altijd heersende mythe. 'Vaak wordt nog gedacht dat vrouwen slecht tegen stress kunnen. Het is juist omgekeerd. Wij zijn fysiologisch voorbereid op veel stress. Een vrouw moet tenslotte kinderen baren en grootbrengen.'

Het relatief grote aantal vrouwen in topposities steekt schril af tegen Nederland, dat zichzelf doorgaans beschouwt als moderner en vooruitstrevender. De zogeheten 'She figures' die de Europese Commissie om de drie jaar publiceert laten er geen twijfel over bestaan dat dit meer is dan anekdotisch bewijs: de nieuwe lidstaten van de EU liepen volgens de 'She figures' van 2009 opnieuw voor op het 'oude' Europa.

Het EU-onderzoek concentreert zich op wetenschappers en wetenschappelijk onderzoek, zowel in de publieke sfeer als in de privé-sector. Direct na de uitbreiding van de EU in mei 2004 werd duidelijk dat het gemiddelde percentage vrouwelijke onderzoekers, wetenschappers en hoogleraren in de Unie sterk was gestegen.

Vijf jaar later bleek de discrepantie tussen oost en west nog altijd te bestaan. Op universiteiten in de EU is 19% van de hoogleraren vrouw. Polen zit hier met 20% net boven, terwijl Nederland met 11% achteraan hobbelt. Koploper is Roemenië met 32%. Een ander voorbeeld: in de hele EU is gemiddeld 32% van alle exacte wetenschappers en ingenieurs vrouw. Slechts in drie landen stonden vrouwen gelijk of waren ze in de meerderheid: Letland 50%, Litouwen 53% en Polen 54%.

Centen

Opvallend vaak bezetten vrouwen in Poolse bedrijven de functie van chief financial officer (cfo). Bedrijven lijken daarmee een afspiegeling van het klassieke Poolse gezin: hij mag de baas zijn, maar zij beheert de centen. Of zoals een bekend Pools spreekwoord het nog wat scherper samenvat: 'De man is het hoofd van het gezin, maar de vrouw is de hals en die bepaalt in welke richting het hoofd kijkt.'

Dat zou Poolse bedrijven een concurrentievoordeel moeten bezorgen. Want volgens recent onderzoek van adviesbureau McKinsey naar de positie van vrouwen in het Europese bedrijfsleven, presteren bedrijven met meer vrouwen in de top ook beter. Het bureau ondervroeg ruim vijftig ceo's - mannen en vrouwen - en zette veel statistisch materiaal naast elkaar.

Volgens McKinsey zijn vrouwen de drijvende kracht achter ruim 70% van de huishoudelijke uitgaven. Dat zij het gros van consumentenkeuzes bepalen, is een goede reden voor meer vrouwen in de bedrijfstop. Maar volgens het rapport van McKinsey is de vrouwelijke managementstijl ook een succesfactor.

Fornalczyk bevestigt dat volmondig. 'Vrouwen werken meer teamgericht, zijn minder autoritair en meer geneigd tot het sluiten van compromissen,' zegt ze. 'Maar er zijn natuurlijk uitzonderingen', voegt ze er glimlachend aan toe.

Vergrijzing

McKinsey noemt nog een ander, maatschappelijk voordeel van de emancipatie. Een hogere arbeidsparticipatie van vrouwen kan de gevolgen van de vergrijzing verzachten. Europa zal in 2040 ongeveer 24 miljoen minder werkenden hebben. Als de arbeidsparticipatie van vrouwen gelijk wordt aan die van mannen - oftewel toeneemt van 56% tot 71% volgens de cijfers van 2005 - zal het tekort slechts drie miljoen bedragen.

Oost-Europa is ook hierin volgens McKinsey verder dan West- en Zuid-Europa. 'Over het algemeen is seksediversiteit in bedrijven groter in Noord- en Oost-Europa, dan in het zuiden of in Duitsland.' Nederland wordt in dit geval niet tot het noorden gerekend.