Gulzig leiderschap

Hoe verhouden de hoofdzonden zich tot succesvol leiderschap? Van alle hoofdzonden lijkt Gula, ofwel gulzigheid de minst verenigbare met leiderschap. Zodra ze komt opdagen wankelt de positie van de leider.

Gulzigheid is een persoonlijk gebrek aan discipline, niet te verwarren met die andere hoofdzonde: hebzucht. Gula verwijst naar mensen die geen maat kunnen houden en zich overgeven aan vraatzucht of drankmisbruik. Er zijn dan ook niet veel recente en aansprekende voorbeelden van leiders die zichzelf op dit terrein te buiten gingen.

De verklaring hiervoor ligt in het wezen van leiderschap. Om zijn of haar positie te verwerven kan de leider zich simpelweg geen gulzigheid veroorloven.  Een leider vervult een rol, wil zich inzetten voor een taak die ertoe doet, neemt onzekerheid weg, geeft aandacht en waardering. Een leider is er niet alleen voor zichzelf maar ook voor de zaak en voor de mensen. Als tegenprestatie zijn die mensen bereid het leiderschap te accepteren en, in meer of mindere mate, te doen wat de leider vraagt.

Een leider die zichzelf niet in de hand heeft, op groteske wijze teveel eet of drinkt, lijkt vooral voor zijn eigen bevrediging te gaan, heeft geen discipline en vertroebelt zijn eigen focus en alertheid. Zo iemand komt zwak en egocentrisch over, verliest moreel gezag en is daarmee geen aansprekend rolmodel. Het gevaar van die gulzigheid dient zich vaak pas aan als het pluche van de directeurszetel al te comfortabel wordt. De leider meent zich alles te kunnen veroorloven, met alle gevolgen van dien.

Het is niet verwonderlijk dat de val van het machtige Romeinse rijk toegeschreven wordt aan de onmatigheid en gulzigheid van zijn machthebbers. Het heeft wel een tijd geduurd want de macht werd met geweld verdedigd. In dictaturen zijn vraatzieke heersers in staat het een tijd vol te houden. In de recente geschiedenis was Idi Amin van Oeganda een bekend en afschrikwekkend voorbeeld.  In een dictatuur is leiderschap dan ook niet gebaseerd op gezag en acceptatie maar steunt op geweld en angst.

Dan de leiders met alcoholproblemen. De bekendste is misschien wel de recent overleden Boris Jeltsin. Zijn periodieke dronkenschap was internationaal een probleem maar ook in Rusland zelf, waar het drinken van alcohol tot de cultuur behoort. Samen met zijn wispelturigheid heeft het in hoge mate zijn geloofwaardigheid doen afnemen.

Ook in het bedrijfsleven en de Nederlandse politiek bestaan leiders met een alcoholverslaving. Zij weten wat dit betekent voor hun positie en doen veel moeite om hun verslaving te verbergen. Weinigen hebben de kracht die te overwinnen. Positieve voorbeelden van mannen die dit wel lukte zijn Jan Pronk en Hans van Mierlo. In het bedrijfsleven verdwijnen ze meestal geruisloos naar de achtergrond.

Uiteindelijk leidt alcoholverslaving tot verminderd respect en gezag bij volgers, leidt het ook tot energieverlies, geheugenproblemen en verminderde verbale vaardigheden. Ingrediënten die nodig zijn om een positie als leider te verwerven. Bij het verlies ervan duurt het een tijdje (mensen zijn loyaal aan hun leiders) maar uiteindelijk zal het leiden tot vertrek. Gula eist zijn tol.

Psycholoog Arjan Eleveld, algemeen directeur van organisatieadviesbureau LTP, schrijft wekelijks een column over leiderschap