Hebberige bazen

Avaritia. Geen hoofdzonde is actueler dan hebzucht. En geen hoofdzonde is schadelijker voor de maatschappelijke waardering van leiderschap.

De almaar voortgaande discussie over topsalarissen heeft het aanzien van menig leider ernstig aangetast. Bijna dagelijks gaat het over vermeende profiteurs die hun onderneming verkopen om er zelf beter van te worden.


De relatief recente openbaarmaking van topsalarissen legde de grote inkomensverschillen tussen top en uitvoering bloot. Tevens werd zichtbaar dat de ontwikkeling van topsalarissen een geheel andere dynamiek volgt dan die van CAO-lonen.

Het versterkte de verdenking dat topmensen hebzuchtige graaiers zijn die net doen of het ze gaat om het belang van het bedrijf en de mensen, maar in werkelijkheid uitsluitend werken voor hun eigen portemonnaie. Zo’n beeld vermindert in hoge mate de effectiviteit van leiderschap.

Net als ieder ander wordt een leider gedreven door behoeften en wensen. Dat kunnen er vele zijn, maar hebzucht zou er niet bij mogen zitten. Idealiter is de situatie in balans en profiteert iedereen. De krachtige leider geeft vertrouwen, mensen ontlenen er zekerheid aan en zijn op natuurlijke wijze bereid hem te volgen. Daar krijgt hij waardering, aanzien en status voor terug. Geen misselijke beloning.

Het gaat fout wanneer de leider niet gedreven wordt door gecultiveerde ijdelheid maar door evidente hebzucht. In de beleving van medewerkers zet hij zich niet meer in voor het gemeenschappelijke belang. Eerder het omgekeerde, het wordt ervaren als een gevecht om de gemeenschappelijke pot. ‘Wij moeten inleveren en daarvan krijgt hij een bonus van een half miljoen.’

Aandeelhouders zijn daarentegen wel voorstander van grote bonussen, tenminste als die gekoppeld zijn aan de beurskoers. Voor hen is juist in dergelijke situaties sprake van een gemeenschappelijk belang.

Het onderstreept een meestal impliciet blijvend verschil in rolopvatting. Aandeelhouders zien topmanagers als hun vertegenwoordigers. Zij moeten winst maken, al dan niet ten koste van medewerkers. Medewerkers zien in topmanagers hun leiders, die zich inzetten voor het belang van de mensen, al dan niet ten koste van iedere andere partij.

Financiers en medewerkers hebben elkaar ook nodig en eindverantwoordelijke bestuurders balanceren tussen beide krachten. Voor de continuïteit van de onderneming zijn zowel een gezonde vermogenspositie en winstgevendheid van belang, als betrokken en competent personeel. Op de lange termijn mag niet één partij de duidelijke winnaar zijn, ten koste van de ander. De combinatie van hebzucht en hoge bonussen is in dat opzicht gevaarlijk en kan de balans verstoren.

Topposities in grote bedrijven zijn intensieve en stressvolle banen. Talentvolle mensen pakken die banen alleen als ze er ook veel voor terugkrijgen. Dat kan, zoals gezegd, op meerdere manieren. Het verdient dan ook aanbeveling om eerder ijdele mensen dan hebzuchtige in de top te benoemen.

De actie van Peter Bakker en zijn medebestuurders bij TNT verdient bewondering. Onlangs besloten zij een serieus gedeelte van hun bonus ter beschikking te stellen aan af te vloeien personeel. Het lijkt erop dat Bakker niet wordt gedreven door hebzucht maar door de wens om de leider van een goed bedrijf te zijn.

Van dit soort ijdelheid profiteert uiteindelijk iedereen.

Psycholoog Arjan Eleveld, algemeen directeur van organisatieadviesbureau LTP, schrijft wekelijks een column over leiderschap